Czym różni się pozbawienie a ograniczenie praw rodzicielskich?

Co do zasady władza rodzicielska przysługuje obojgu rodzicom i trwa aż do osiągnięcia pełnoletności przez dziecko. Przepisy znają jednak od tej reguły wyjątki – chodzi oczywiście o pozbawienie lub ograniczenie praw rodzicielskich. Bardzo często instytucje te pojawiają się w sprawach rozwodowych. Sąd orzekając rozwiązanie małżeństwa, w którym pojawia się choćby jedno małoletnie dziecko stron, musi uregulować kwestię władzy rodzicielskiej i kontaktów z potomstwem.

Czym jest władza rodzicielska?

Przyjmuje się, że władza rodzicielska obejmuje zbiór praw i obowiązków istniejących w relacjach pomiędzy dziećmi, a ich rodzicami – z poszanowaniem godności i praw obu stron. Tak naprawdę powstaje z chwilą urodzenia dziecka i z reguły przysługuje do momentu osiągnięcia przez nie pełnoletności. Co ciekawe, treść władzy rodzicielskiej jest różna od jej wykonywania, a samo posiadanie władzy rodzicielskiej nie oznacza jej wykonywania.

Wykonywanie władzy rodzicielskiej oznacza, że rodzic osobiście zajmuje się sprawami dziecka. Chodzi tu o wykonywanie wszystkich obowiązków, dzięki którym dziecko będzie wychowane w sposób zapewniający jego prawidłowy rozwój. Władzę rodzicielską powinni wykonywać oboje rodzice, jednak może się zdarzyć, że na skutek różnych okoliczności nie będzie to możliwe.

Władza rodzicielska, a dobro dziecka

Dziecko urodzone i wychowujące się w związku małżeńskim ma prawo do bezpieczeństwa, niezbędnego dla prawidłowego ukształtowania jego osobowości. Najważniejszym czynnikiem decydującym o zakresie władzy rodzicielskiej nad dzieckiem jest więc jego szeroko rozumiane dobro. Nie ma przy tym znaczenia, czy o ewentualnym pozbawieniu lub ograniczeniu władzy rodzicielskiej mówimy w odniesieniu do sprawy rozwodowej. Rozwód nie jest bowiem jedyną okolicznością, która uzasadnia zmianę dotychczasowego zakresu władzy rodzicielskiej. Sposoby wykonywania władzy rodzicielskiej mogą być modyfikowane także w oderwaniu od rozwodu – np. na skutek wniosku o pozbawienie władzy rodzicielskiej jednego z rodziców dziecka.

Ograniczenie władzy rodzicielskiej

Stosunkowo łagodna ingerencja w zakres wykonywanej władzy rodzicielskiej nazywana jest jej ograniczeniem. Kodeks rodzinny i opiekuńczy przewiduje konkretne sytuacje, w której sąd może zastosować tę instytucję:

  • w przypadku rozłączenia rodziców, np. na skutek rozwodu, porzucenia przez ojca lub matkę dziecka, ciężkiej choroby jednego z rodziców,
  • w przypadku naruszenia dobra dziecka, np. brak zajmowania się dzieckiem, nadużywanie alkoholu przez rodziców, brak wyrażenia zgody rodzica na zabieg mogący uratować dziecku życie.

Warto w tym miejscu zaznaczyć, że nie ma definicji ustawowej zwrotu „dobro dziecka”. Wypełnienie jego znaczenia powinno być dokonywane w konkretnych okolicznościach faktycznych zwłaszcza, jeżeli wskazują na zaistnienie sytuacji, w jakiej znalazło się dziecko, wymagającej ingerencji ze strony innych podmiotów, w tym także sądu. Wyszczególnić należy uprawnienie do ochrony życia i zdrowia oraz wszelkich działań ze strony innych, które powinny zapewnić warunki do spokoju, prawidłowego, niezakłóconego rozwoju, poszanowania godności i udziału w procesie decydowania o jego sytuacji oraz zaznaczyć, że jest to zbiór niewyczerpany.

Sposoby ograniczenia władzy rodzicielskiej

Jeśli dojdzie już do sytuacji, w której sąd zadecyduje o ograniczeniu władzy rodzicielskiej, przepisy przewidują konkretne sposoby modyfikacji zakresu tej władzy. Jak słusznie zauważył Sąd Apelacyjny w Łodzi w wyroku z dnia 10 maja 2017 r., sygn. akt I ACa 1436/16, wybór sposobu ograniczenia władzy rodzicielskiej drugiego z rodziców z którym dziecko nie będzie przebywało w sposób stały wymaga odniesienia do okoliczności dotyczących aktualnej sytuacji życiowej dziecka stron oraz związanego z tym wzajemnego stosunku małżonków i rozważenia na tej podstawie, w jakim zakresie wzgląd na dobro dziecka uzasadnia potrzebę i pozwala – bez obawy o częste konflikty – na wspólne wykonywanie przez oboje rozwiedzionych rodziców obowiązków i uprawnień w stosunku do osoby dziecka, należącego do władzy rodzicielskiej.

W jaki sposób może więc nastąpić ograniczenie władzy rodzicielskiej? Sąd może:

  • nakazać rodzicom oraz małoletniemu na udanie się do specjalistów zajmujących się terapią rodzinną lub po inną pomoc, jednocześnie kontrolując sytuację,
  • określić czynności, które nie mogą być wykonywane przez rodziców bez zezwolenia sądu,
  • poddać wykonywanie władzy rodzicielskiej pod obserwację kuratora,
  • skierować małoletniego do organizacji/instytucji, która sprawuje częściową pieczę nad dziećmi,
  • skierować małoletniego do rodziny zastępczej lub placówki opiekuńczo-wychowawczej,
  • powierzyć majątek małoletniego wybranemu przez sąd kuratorowi.

Powyższy katalog sposobów na ograniczenie władzy rodzicielskiej jest przykładowy, sąd ma bowiem prawo wybrać taką formę modyfikacji tej władzy, jaka będzie najwłaściwsza w danym przypadku.

Skutki ograniczenia władzy rodzicielskiej

W rzeczywistości ograniczenie władzy rodzicielskiej może być orzeczone względem jednego lub obojga rodziców – zazwyczaj na z góry określony czas. Skutkiem zastosowania tej instytucji jest tak naprawdę faktyczne uświadomienie rodzicom, że dobro dziecka może być lub jest już zagrożone. Narzędzie to służy więc ochronie szeroko rozumianych interesów małoletniego – nie pozbawia jednak rodziców władzy rodzicielskiej w ogóle, lecz tylko w określonym stopniu. Zdecydowanie mocniejsze skutki pojawiają się przy pozbawieniu władzy rodzicielskiej.

Czym jest pozbawienie władzy rodzicielskiej?

Art. 111 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego przewiduje wprost, że jeżeli władza rodzicielska nie może być wykonywana z powodu trwałej przeszkody albo jeżeli rodzice nadużywają władzy rodzicielskiej lub w sposób rażący zaniedbują swe obowiązki względem dziecka, sąd opiekuńczy pozbawi rodziców władzy rodzicielskiej. Pozbawienie władzy rodzicielskiej może być orzeczone także w stosunku do jednego z rodziców. Sąd może pozbawić rodziców władzy rodzicielskiej, jeżeli mimo udzielonej pomocy nie ustały przyczyny umieszczenia dziecka w rodzinie zastępczej, rodzinnym domu dziecka albo w instytucjonalnej pieczy zastępczej, a w szczególności gdy rodzice trwale nie interesują się dzieckiem. Co ważne, pozbawienie władzy rodzicielskiej, mimo że jest środkiem najsurowszym, nie musi być poprzedzane innymi zarządzeniami o charakterze „ograniczającym”.

W praktyce przyjęło się, że pozbawienie władzy rodzicielskiej ma miejsce tylko w patologicznych sytuacjach rodzinnych – np. jeśli dochodzi do przemocy w domu lub nadużywania alkoholu. W rzeczywistości pozbawienie władzy rodzicielskiej może mieć miejsce także wtedy, gdy powyższe sytuacje nigdy nie miały miejsca. Doskonałym przykładem może być ciężka i długotrwała choroba rodziców, którzy nie są w stanie zajmować się swoim potomstwem. Sądy mogą wówczas pozbawić władzy rodzicielskiej takie osoby – oczywiście wymaga to dokładnego przeanalizowania całej sprawy. Nadużywanie władzy rodzicielskiej zachodzi także wówczas, gdy postępowanie rodzica obiektywnie wywiera destrukcyjny wpływ na proces wychowania i rozwoju psychicznego dziecka, choćby nie było to związane z subiektywnym, negatywnym nastawieniem rodzica wobec dziecka. Pojawienie się przemocy fizycznej lub słownej wobec dziecka nie jest więc jedyną przesłanką uzasadniającą pozbawienie władzy rodzicielskiej, choć niewątpliwie pojawia się ona w polskich warunkach niestety najczęściej.

Sąd Najwyższy jasno stwierdził, że prowadzenie pasożytniczego trybu życia i nadużywanie alkoholu, którego następstwem jest rażące zaniedbywanie obowiązków względem dziecka, i skazanie uczestnika na karę długoletniego pozbawienia wolności wypełnia przesłanki art. 111 § 1 KRO. Podobnie będzie w przypadku nadużywania alkoholu, uprawiania przestępczego procederu i uchylania się od świadczeń alimentacyjnych względem dziecka – to także będzie wystarczającą przyczyną pozbawienia władzy rodzicielskiej na podstawie art. 111 § 1 KRO (post. SN z 10.05.2000 r., sygn. akt III CKN 775/00; post. SN z 12.01.2000 r., sygn. akt III CKN 834/99).

Skutki pozbawienia władzy rodzicielskiej

Istotną informacją jest przy tym to, że pozbawienie władzy rodzicielskiej nie powoduje zerwania wszelkich więzi między rodzicami pozbawionymi władzy rodzicielskiej a dzieckiem, w szczególności rodzice zachowują prawo do kontaktów z dzieckiem, nadal istnieje obowiązek alimentacyjny rodziców wobec dzieci, zostają zachowane zasady dziedziczenia. W rzeczywistości jeśli rodzicom zostaje odebrana władza rodzicielska, to nie mają już prawa do współdecydowania o losach swojego dziecka – często też dziecko jest im odbierane.

Pozbawienie władzy rodzicielskiej nie ma jednak charakteru generalnego i może być orzeczone tylko, co do jednego dziecka, jeżeli w stosunku do tego dziecka wystąpi którakolwiek z przyczyn przewidzianych w art. 111 § 1 KRO. W praktyce oznacza to, że pozbawienie władzy rodzicielskiej może zostać cofnięte, ale tylko gdy zadecyduje o tym sąd. Ustanie przyczyny, która była podstawą pozbawienia władzy rodzicielskiej nie powoduje automatycznego przywrócenia tej władzy, choć może być z pewnością kluczową przesłanką dla sądu.

Potrzebujesz pomocy adwokata?

Nasza kancelaria oferuje profesjonalne wsparcie i kompleksową pomoc prawną na każdym etapie postępowania rozwodowego.

  • konsultacja z adwokatem 150 zł
  • napisanie pozwu od 400zł
  • poprowadzenie sprawy rozwodowej od 1230 zł

Zadzwoń lub napisz!